49 pojęć wyjaśnionych prostym językiem. Przy każdym znajdziesz tekst poradnika, który je rozwija.
Aparat estetyczny to aparat stały z zamkami ceramicznymi albo z tworzywa w kolorze zęba. Jest jednym z czterech rozwiązań, o których najczęściej słyszą dorośli, obok metalowego, lingwalnego i nakładek. Wybór zależy od wady, a nie tylko od wyglądu aparatu.
Więcej w tekście czy ortodonta dla dorosłych jest na NFZ.
Aparat lingwalny to aparat stały z zamkami przyklejonymi od strony języka, więc nie widać ich z zewnątrz. Działa podobnie jak zwykły aparat, ale na początku trudniej się z nim mówi, a częściej boli język.
Więcej w tekście aparat lingwalny.
Aparat ortodontyczny to urządzenie, które powoli przesuwa zęby na właściwe miejsca. Może być stały, czyli przyklejony do zębów, albo ruchomy, który można zdjąć. Działa przez delikatny, ale stały nacisk na zęby.
Więcej w tekście jak aparat prostuje zęby.
Aparat stały jest przyklejony do zębów i składa się z zamków oraz drutu. Pacjent nie zdejmie go sam. Średnio nosi się go około 20 miesięcy, czyli niecałe 2 lata.
Więcej w tekście jak długo nosi się aparat.
Aparat wyjmowany, inaczej ruchomy, można zdjąć samodzielnie, na przykład do mycia zębów. Działa tylko wtedy, gdy jest noszony. NFZ finansuje go dzieciom do ukończenia 12. roku życia.
Więcej w tekście aparat ruchomy u dziecka.
Białe plamy to matowe, kredowe miejsca na szkliwie, z których uciekły minerały. Powstają najczęściej wokół zamków, a ma je ponad połowa osób leczonych aparatem stałym. Zapobiegają im fluor i dokładne czyszczenie.
Więcej w tekście białe plamy po aparacie.
Bruksizm to zgrzytanie lub zaciskanie zębów. Rzadko wynika z wady zgryzu, choć u dzieci ze stłoczeniem zdarzało się częściej. Nie ma dowodu, że aparat ortodontyczny go leczy.
Diastema to przerwa między zębami, najczęściej między dwiema górnymi jedynkami. U dzieci bywa normalnym etapem rozwoju i potrafi zamknąć się sama. Jeśli przerwa zostaje, zamyka ją aparat.
Więcej w tekście diastema.
Ekspander to aparat, który poszerza górną szczękę, gdy jest za wąska. Boli zwykle tylko przez pierwsze dni po rozpoczęciu poszerzania. Poszerzenie zębów utrzymuje się latami, a poszerzenie kości jest mniejsze.
Więcej w tekście ekspander.
Gumki ortodontyczne przenoszą siłę między elementami aparatu, na przykład między górną a dolną szczęką. Szybko tracą siłę, więc trzeba je często wymieniać. Autorzy jednego z przeglądów badań zalecają robić to co najmniej dwa razy dziennie.
Headgear to aparat z paskiem na szyi albo czepkiem na głowie, połączony metalowym łukiem z aparatem na górnych tylnych zębach. Przesuwa tylne zęby do tyłu albo zatrzymuje je, gdy przednie zęby są prostowane, a nosi się go zwykle od 8 do 14 godzin na dobę. Używa się go dziś rzadziej, bo są inne sposoby oparcia aparatu.
Konsultacja ortodontyczna to pierwsza wizyta u ortodonty: badanie i ocena wady. NFZ finansuje badania i konsultacje do ukończenia 18. roku życia. Do poradni z umową NFZ nie trzeba skierowania.
Więcej w tekście kiedy z dzieckiem do ortodonty.
Kotwice to maleńkie śrubki wkręcane w kość. Dzięki nim ortodonta może wsunąć tylne zęby głębiej w kość, co stosuje się na przykład przy zgryzie otwartym. Po takim leczeniu część efektu może się cofnąć.
Więcej w tekście zgryz otwarty.
Łuk ortodontyczny to cienki drut przechodzący przez zamki aparatu stałego. To on przekazuje zębom siłę i prowadzi je na nowe miejsca. Na wizytach kontrolnych ortodonta dokręca go lub wymienia, po czym zęby mogą boleć.
Więcej w tekście czy aparat na zęby boli.
Łuk zębowy to rząd zębów ułożony w podkowę w górnej albo dolnej szczęce. Geny mocno decydują o rozmiarze łuków, na których stoją zęby. Gdy na zęby brakuje w łuku miejsca, mówimy o stłoczeniu.
Więcej w tekście czy wada zgryzu jest dziedziczna.
Maska twarzowa to aparat noszony na twarzy, którym leczy się przodozgryz u rosnących dzieci. Zaraz po leczeniu efekt jest wyraźny. Po kilku latach słabnie.
Więcej w tekście przodozgryz.
Mewing to układanie języka na podniebieniu w nadziei, że zmieni to kształt szczęki i twarzy. Nie ma dowodu, że to działa. Nie znaleziono żadnego badania, które by to sprawdzało.
Więcej w tekście mewing.
Nakładki to przezroczyste, zdejmowane szyny, które przesuwają zęby po odrobinie, etap po etapie. Działają tylko wtedy, gdy się je nosi, standardowo 22 godziny na dobę. Przy prostych wadach dają wynik podobny do aparatu stałego.
Więcej w tekście nakładki ortodontyczne: jak działają i ile godzin nosić.
Oddychanie ustami to oddychanie przez usta zamiast przez nos. Dzieci, które tak oddychają na co dzień, mają częściej węższą szczękę. Badania pokazują jednak tylko, że jedno idzie w parze z drugim, a nie że jedno wywołuje drugie.
Więcej w tekście oddychanie ustami: skutki dla twarzy i zgryzu dziecka.
Ortodoncja to dział stomatologii, który zajmuje się wadami zgryzu i ustawieniem zębów. Leczy ją lekarz dentysta, w poradni NFZ specjalista ortodoncji albo lekarz w trakcie specjalizacji. Pierwsza wizyta to zwykle badanie i ocena wady, a nie od razu aparat.
Więcej w tekście kiedy z dzieckiem do ortodonty.
Ósemki to ostatnie zęby w łuku, zwane też zębami mądrości. Nie ma pewnego dowodu, że krzywią inne zęby. Usuwanie zdrowych ósemek tylko po to, żeby zęby się nie przesuwały, nie ma poparcia w badaniach.
Więcej w tekście czy ósemki krzywią zęby.
Prognoza NFZ to prognozowany czas oczekiwania, który NFZ publikuje od lipca 2026 roku. Zastąpił on pierwszy wolny termin, którego fundusz już nie podaje. Pokazujemy ją na stronach poradni obok średniego czasu oczekiwania.
Więcej w tekście kolejka do ortodonty na NFZ.
Przodozgryz to wada, w której dolne zęby są wysunięte przed górne. Da się ją poprawić, zwłaszcza u dzieci, które jeszcze rosną. Wada zależy od wielu genów naraz, więc często występuje w rodzinie.
Więcej w tekście przodozgryz.
Przyczepki to małe wypustki z materiału kompozytowego, które ortodonta przykleja na wybrane zęby przy leczeniu nakładkami. Pomagają nakładce lepiej trzymać się zęba i przesuwać go w zaplanowanym kierunku. Nie ułatwiają jednak każdego ruchu.
Więcej w tekście nakładki ortodontyczne: jak działają i ile godzin nosić.
Retainer to element, który po zdjęciu aparatu utrzymuje zęby na nowych miejscach. Stały to cienki drut przyklejony do zębów od środka, ruchomy to zdejmowana nakładka. Badania nie wskazują, że któryś z nich jest wyraźnie lepszy.
Więcej w tekście retainer stały czy ruchomy.
Retencja to etap po zdjęciu aparatu, w którym utrzymuje się zęby na nowych miejscach. Służy do tego retainer. Bez niego zęby mają skłonność wracać do dawnej pozycji.
Więcej w tekście zęby po aparacie.
Do poradni ortodontycznej z umową NFZ nie trzeba skierowania, bo ortodonta jest lekarzem dentystą. Ustawa zwalnia ze skierowania świadczenia dentysty. Do gabinetu prywatnego skierowanie nie jest potrzebne nigdy.
Więcej w tekście czy do ortodonty na NFZ potrzebne jest skierowanie.
Średni czas oczekiwania to czas, który poradnia podaje NFZ za ostatni miesiąc. Dotyczy osób, które w tym miesiącu zostały przyjęte. Nie jest to obietnica terminu ani ocena placówki.
Więcej w tekście kolejka do ortodonty na NFZ.
Średnia ważona liczbą oczekujących uwzględnia, ile osób stoi w każdej kolejce. Dzięki temu duża kolejka liczy się bardziej niż mała. Pokazuje czas, który statystycznie czeka jedna osoba zapisana dziś na listę.
Więcej w tekście kolejka do ortodonty na NFZ.
„Śruba typu Hyrax” to nazwa, którą ludzie wpisują w wyszukiwarkę, gdy szukają informacji o aparacie poszerzającym za wąską górną szczękę. Taki aparat to ekspander, czyli poszerzacz. Poszerzacz na górnych zębach bywa podstawą, do której mocuje się maskę twarzową, ale dodanie go do maski może nie dawać dodatkowej korzyści dla ustawienia szczęk. Czy dziecko potrzebuje takiego aparatu, ocenia ortodonta po badaniu.
Więcej w tekście ekspander.
Stłoczenie to brak miejsca na zęby w łuku. To najczęstsza wada w okresie zmiany zębów i potem. Do aparatu nie zawsze trzeba usuwać zęby, a u części dzieci stłoczone dolne zęby przednie poprawiają się samoistnie.
Więcej w tekście stłoczenie zębów.
Szczęka to nieruchoma kość górnej części twarzy, w której osadzone są górne zęby. Gdy jest za wąska, ortodonta może ją poszerzyć ekspanderem. Dzieci oddychające ustami mają częściej węższą szczękę.
Więcej w tekście ekspander.
Szkliwo to twarda, zewnętrzna warstwa zęba, która chroni go przed próchnicą. Wokół zamków aparatu stałego mogą na nim powstać białe plamy, czyli miejsca, z których uciekły minerały. Zapobiegają temu fluor i dokładne czyszczenie.
Więcej w tekście białe plamy po aparacie.
Tempo przyjęć to liczba osób na liście podzielona przez liczbę przyjętych w miesiącu. To szacunek, w jakim czasie lista się przesunie, a nie termin. Gdy średni czas i tempo bardzo się różnią, warto zapytać poradnię o termin dla nowej osoby.
Więcej w tekście długa kolejka do ortodonty.
Twin block to aparat czynnościowy na tyłozgryz, zakładany rosnącym dzieciom. W metaanalizie 12 badań twin block i Herbst skutecznie poprawiały tyłozgryz, a twin block bardziej poprawiał wygląd twarzy. Według brytyjskich ortodontów aparaty czynnościowe działają najlepiej przed skokiem wzrostowym albo w jego trakcie.
Tyłozgryz to wada, w której żuchwa jest cofnięta, a górne zęby przednie często mocno wystają. Ortodonci nazywają ją wadą klasy II. Takie zęby łatwiej uszkodzić w upadku lub uderzeniu.
Więcej w tekście tyłozgryz.
Utrzymywacz miejsca to mały aparacik, który utrzymuje lukę po zębie mlecznym utraconym za wcześnie. Czy jest potrzebny, zależy od tego, który ząb zniknął. Bywa wskazany po usunięciu mlecznych trzonowców w żuchwie.
Więcej w tekście po co są zęby mleczne.
Wada zgryzu to odchylenie od prawidłowego ustawienia zębów lub szczęk. Krzywe zęby ma ponad połowa dzieci i młodzieży na świecie. Wady zgryzu zwykle nie są groźne, ale mocno wystające górne zęby łatwo uszkodzić.
Więcej w tekście dlaczego mam krzywe zęby.
Wędzidełko języka to fałd błony pod językiem. Krótkiego wędzidełka nie zawsze trzeba podcinać. Zabieg ma sens, gdy wędzidełko naprawdę utrudnia dziecku jedzenie lub mowę, a inne sposoby nie pomogły.
Zamki to małe kwadraciki z metalu, ceramiki albo tworzywa, które ortodonta przykleja do zębów w aparacie stałym. W rowku zamka prowadzony jest drut. Wokół zamków najczęściej powstają białe plamy na szkliwie, więc trzeba je dokładnie czyścić.
Więcej w tekście białe plamy po aparacie.
Zdjęcie cefalometryczne to zdjęcie rentgenowskie głowy z boku. Pokazuje położenie szczęk i zębów względem reszty czaszki, więc pomaga zaplanować leczenie. NFZ finansuje je dzieciom i młodzieży do 18. roku życia, dwa razy w trakcie leczenia.
Więcej w tekście do ilu lat aparat na NFZ.
Zdjęcie pantomograficzne to jedno zdjęcie rentgenowskie obejmujące wszystkie zęby i szczęki. Widać na nim także zęby, które jeszcze nie wyrosły. NFZ finansuje je dzieciom i młodzieży do 18. roku życia, dwa razy w trakcie leczenia.
Więcej w tekście do ilu lat aparat na NFZ.
Zęby mleczne to pierwsze zęby dziecka, które z czasem wypadają. Trzymają miejsce dla zębów stałych, które rosną pod nimi. Gdy mleczak wypadnie za wcześnie, sąsiednie zęby mogą się przesunąć w lukę.
Więcej w tekście po co są zęby mleczne.
Zęby stałe wyrastają po mlecznych i mają służyć przez całe życie. Rosną pod mleczakami. Gdy mleczak wypadnie za wcześnie, stałe zęby mogą wyrosnąć krzywo.
Więcej w tekście dlaczego mam krzywe zęby.
Zgryz to sposób, w jaki górne i dolne zęby stykają się po zamknięciu ust. W prawidłowym zgryzie górne zęby lekko zachodzą na dolne. Odchylenia od tego ustawienia to wady zgryzu.
Więcej w tekście czy wada zgryzu jest niebezpieczna.
Zgryz głęboki to sytuacja, w której górne zęby przednie mocno zakrywają dolne. Nie ma jednej odpowiedzi, czy każdy taki zgryz trzeba leczyć. Wada lubi wracać po leczeniu.
Więcej w tekście zgryz głęboki.
Zgryz krzyżowy to wada, w której górne zęby boczne zachodzą na dolne od wewnątrz, a nie od zewnątrz jak zwykle. Zwykle się go leczy, najczęściej poszerzaniem górnej szczęki. Po leczeniu wada wraca u prawie co piątego dziecka.
Więcej w tekście zgryz krzyżowy.
Zgryz otwarty to sytuacja, w której zęby przednie nie stykają się, choć tylne zgryzają się normalnie. Po leczeniu może się częściowo cofnąć. Czy leczyć każdy przypadek, badania nie rozstrzygają.
Więcej w tekście zgryz otwarty.
Żuchwa to dolna, ruchoma kość twarzy, na której osadzone są dolne zęby. U rosnącego dziecka żuchwa rośnie, więc niektóre aparaty wykorzystują ten wzrost. Gdy żuchwa jest cofnięta, mówimy o tyłozgryzie.
Więcej w tekście tyłozgryz.